کتاب و هویت گمشده
دکتر مژده افشار-روزنامه نگار
جامعه‌یِ امروز، با پدیده‌ای هشداردهنده روبروست: نسلی که در میانِ انبوهی از اطلاعات، «خود» را گم کرده است. نوجوانان و جوانان، در فضایِ مجازی، با هزاران «منِ نمایشی» مواجه‌اند، اما از «منِ اصیلِ خود»، بی‌خبرند. این بحران، نه فقط یک مسئله‌یِ روان‌شناختی، که یک تهدیدِ جدی برایِ هویتِ ملی و آینده‌یِ فرهنگیِ کشور است.
آمارِ نگران‌کننده: بر اساسِ پژوهش‌هایِ اخیر، بیش از ۶۰ درصد از نوجوانانِ ایرانی، الگوهایِ خود را از فضایِ مجازیِ بیگانه، انتخاب می‌کنند و کمتر از ۳۰ درصد، با اسطوره‌ها و قهرمانانِ ملیِ خود، آشناییِ کافی دارند. این، یعنی شکافِ عمیقِ هویتی میانِ نسلِ امروز و ریشه‌هایِ فرهنگیِ خود.
کتاب؛ تنها «آیینه‌یِ تمام‌نما» در عصرِ بی‌سوادیِ دیجیتال
در این شرایط، کتاب، به عنوانِ کهن‌ترین و عمیق‌ترین رسانه‌یِ هویت‌ساز، می‌تواند «آیینه‌ای» باشد که چهره‌یِ گمشده‌یِ نسلِ جوان را به او بازگرداند. کتابِ «هویتِ گمشده» (تألیفِ یکی از پژوهشگرانِ برجسته‌یِ حوزه‌یِ روان‌شناسیِ فرهنگ)، با زبانی روان، علمی و در عین حال، سرشار از داستان‌هایِ واقعی، به ریشه‌یابیِ این بحران پرداخته و راهکارهایی عملی برایِ برون‌رفت از آن، ارائه می‌دهد.
کتاب، چه پرسش‌هایی را پاسخ می‌دهد؟
· چرا نسلِ امروز، در عینِ دسترسی به بیشترین اطلاعات، احساسِ «تهی‌بودگی» می‌کند؟
· چگونه می‌توان در برابرِ هجومِ الگوهایِ بیگانه، «منِ ایرانی» را پاسداشت؟
· خانواده و مدرسه، در این بحران، چه نقشی دارند و چگونه می‌توانند به «همیارِ هویت» تبدیل شوند؟
سه دلیل برایِ اینکه این کتاب، «ضروریِ امروزِ جامعه» است:
نگاهِ «چرایی» به جایِ «چگونگی»: این کتاب، به جایِ پرداختن به «علائم» بحران (مانند کاهشِ اعتمادبه‌نفس یا گرایش به الگوهایِ خارجی)، به «ریشه‌هایِ تاریخی، روانی و فرهنگی» آن، می‌پردازد و مخاطب را به «آگاهیِ تحول‌آفرین» می‌رساند.
تلفیقِ «علم» و «دل»: نویسنده، با تکیه بر نظریه‌هایِ معتبرِ روان‌شناسیِ هویت (اریکسون، مارسیا) و جامعه‌شناسیِ فرهنگ، و در عین حال، با زبانی شاعرانه و روایت‌هایی از دلِ زندگیِ روزمره‌یِ نوجوانان، مخاطب را با خود، همراه می‌کند.
ارائه‌یِ «نقشه‌یِ راهِ عملی»: کتاب، صرفاً به توصیفِ مشکل، اکتفا نمی‌کند. در بخش‌هایِ انتهایی، با ارائه‌یِ «تمرین‌هایِ خودشناسی»، «راهکارهایِ مواجهه‌یِ آگاهانه با رسانه» و «روش‌هایِ پیوند با فرهنگِ ایرانی-اسلامی»، یک «راهنمایِ عملی» برایِ خانواده‌ها، معلمان و خودِ نوجوانان، ارائه می‌دهد.
چالش‌هایِ پیشِ رویِ کتاب در عصرِ دیجیتال
با وجودِ این ظرفیت‌ها، کتاب، در عصرِ کنونی، با چالش‌هایِ جدی روبروست:
· کاهشِ سرانه‌یِ مطالعه، به دلیلِ غلبه‌یِ سرگرمی‌هایِ دیجیتال.
· افزایشِ قیمتِ کتاب و کاهشِ قدرتِ خریدِ خانواده‌ها.
· ضعفِ تولیدِ محتوایِ جذاب و نوجوان‌پسند در حوزه‌یِ «هویت و خودشناسی».
· سلطه‌یِ محتوایِ سطحی و کلیپ‌محور در فضایِ مجازی
«برایِ عبور از این بحران، به یک «نهضتِ ملیِ کتابخوانیِ هویتی» نیاز داریم؛ نهضتی که در آن، رسانه‌ها، مدارس، خانواده‌ها و ناشران، با هم، هم‌افزا شوند و کتاب را به «جریانِ اصلیِ زندگیِ نوجوانان» تبدیل کنند. کتابی که می‌تواند «هویتِ گمشده» را به نسلِ امروز، بازگرداند.
«نسلِ امروز، تشنه‌یِ پاسخ به پرسشِ «من کیستم؟» است. این پاسخ، در هیچ الگوریتمِ دیجیتالی، در هیچ کلیپِ چندثانیه‌ای، در هیچ سبکِ زندگیِ وارداتی، یافت نمی‌شود. این پاسخ، در کتاب‌هاست. در کتاب‌هایی که قصه‌یِ رستم و سهراب را روایت می‌کنند، در کتاب‌هایی که شکوهِ تختِ جمشید را به تصویر می‌کشند، در کتاب‌هایی که به نوجوان، «چگونه زیستن» را می‌آموزند. بیایید، کتاب را به «خانه‌ها»، «مدارس» و «قلب‌ها» برگردانیم و نسلی بسازیم که با کتاب، «ریشه» می‌دواند و «بال» می‌گشاید. این، بزرگ‌ترین وظیفه‌یِ تاریخیِ ماست.»
