فعالان زیست‌بوم خلاق از چالش‌ها و بی‌توجهی‌ها می‌گویند
در ششمین دورهمی شبکه زیست‌بوم خلاق، فعالان این حوزه به بیان دغدغه‌های خود پرداختند. آن‌ها خواستار حمایت‌های بیشتر، رفع موانع ارتباطی و زیرساختی و همچنین تدوین یک قانون جامع در زمینه صنایع خلاق در...
به گزارش پایگاه خبری پژوهندگان عصر، ششمین دورهمی شبکه زیست‌بوم خلاق شب گذشته به میزبانی مجموعه خلاق و نوآور پرگار و با حضور معاون ستاد فناوری‌های نرم و صنایع خلاق معاونت علمی، فناوری و اقتصاد دانش‌بنیان ریاست جمهوری برگزار گردید. در این نشست، نفیسه شاهی‌نوری، مدیر خانه خلاق ایلسا، با بررسی چالش‌های موجود در شکل‌گیری زیست‌بوم‌های خلاق در کشور، انتقادات خود را نسبت به رویکردهای معاونت علمی و فناوری ریاست‌جمهوری در حمایت از شرکت‌های خلاق و تخصیص بودجه‌ها مطرح کرد.
شاهی‌نوری در تشریح وضعیت سال‌های اخیر زیست‌بوم‌های خلاق، به تفاوت‌های بارز میان حمایت از شرکت‌های دانش‌بنیان و خلاق اشاره کرد و گفت: دغدغه اصلی فعالان این حوزه همواره تبعیض در حمایت‌ها بوده است؛ زیرا شرکت‌های دانش‌بنیان از قوانین حمایتی مشخصی برخوردارند، اما شرکت‌های خلاق در زمینه‌های بیمه، مالیات، زیرساخت‌های اداری و حضور در نمایشگاه‌ها با مشکلات زیادی مواجه هستند.
مدیر خانه خلاق ایلسا افزود: آنچه امروز در زیست‌بوم مشاهده می‌شود، نتیجه هم‌افزایی فعالان این حوزه برای بقاست و این مجموعه نه به واسطه حمایت‌های دولتی، بلکه تنها با تکیه بر توان داخلی خود در حال فعالیت و ادامه حیات است.
وی با انتقاد از نحوه تخصیص ناعادلانه بودجه و مدل‌های حمایتی، گفت: معاونت علمی در بسیاری از موارد به جای حمایت از خانه‌های خلاق و بخش خصوصی، تمرکز خود را بر تقویت فضاهای دولتی و حاکمیتی قرار داده است. همچنین، وی به پدیده شکل‌گیری خانه‌های خلاق حبابی اشاره کرد و گفت: برخی مجموعه‌ها فقط با هدف جذب تسهیلات ایجاد شده‌اند و در همین حال، مجموعه‌های فعال و باسابقه مانند مجموعه تحت مدیریت او، از سال ۱۳۹۹ تا کنون هیچ‌گونه حمایت مالی از معاونت دریافت نکرده‌اند.
شاهی‌نوری در ادامه به ناکامی در تصویب قوانین حمایتی و ضعف در فرایندهای مدیریتی اشاره کرد و گفت: طرح قانون صنایع خلاق در مجلس مطرح شد، اما هیچ‌گاه به مرحله تصویب نرسید. وی همچنین از تغییرات مداوم و غیرتخصصی دبیران در اکوسیستم صنایع خلاق انتقاد کرد و افزود: انتصاب افرادی بدون پیشینه مرتبط در حوزه‌هایی مانند استارتاپ‌ها، نشان‌دهنده نبود نگاه تخصصی در تصمیم‌گیری‌های کلان معاونت علمی است.
در ادامه این نشست، خاتون شهبازی، دبیر حوزه مد و لباس بریکس و مدیرعامل شرکت چیامد، به تحلیل چالش‌های پیش روی صنایع خلاق و پیامدهای ناشی از سیاست‌گذاری‌های فعلی پرداخت و نسبت به خطرات احتمالی ناشی از بی‌توجهی به هویت فرهنگی هشدار داد.
شهبازی با انتقاد از رویکرد فعلی حاکمیت در تخصیص سرمایه، گفت: تمرکز صرف بر حوزه‌هایی نظیر گیم، انیمیشن و خدمات دیجیتال، رویکردی است که اگرچه از نظر اقتصادی جذاب به نظر می‌رسد، اما باید با نگاهی کلان‌تر همراه شود. وی افزود که برخلاف مدل‌های خدماتی که با ریسک‌های لجستیکی و ضررهای احتمالی همراه هستند، مزیت رقابتی اصلی کشور در تولید «محصول» نهفته است.
وی با اشاره به الگوهای موفق جهانی گفت: کشورهایی نظیر هند، با تمرکز بر محصول و کالاهای ملموس، توانسته‌اند جایگاه اقتصادی خود را تثبیت کنند؛ در حالی که در ایران، توجه به محصولی که حامل فرهنگ و هویت است، همواره با چالش‌های مدیریتی روبرو بوده است.
مدیرعامل شرکت چیامد با انتقاد از نحوه ارزیابی کسب‌وکارهای خلاق در اسناد بالادستی، اظهار داشت: حاکمیت در حال استفاده از شاخص‌های اشتباه برای سنجش ظرفیت‌های فرهنگی است. شهبازی با بیان این مطلب که صنایع خلاق، به‌ویژه حوزه مد و لباس، با پلتفرم‌های خدماتی و استارتاپ‌های «اپلیکیشن‌محور» قابل قیاس نیستند، افزود: ما با حاکمیتی صحبت می‌کنیم که در اسناد خود، خلاقیت را به معنای تولید محصول و حفظ هویت فرهنگی تعریف کرده است، اما در مرحله ارزیابی، از معیارهای کمی و غیرمرتبط استفاده می‌کند.
دبیر حوزه مد و لباس بریکس با اشاره به وضعیت بحرانی این بخش، هشدار داد که بی‌توجهی به صنایع فرهنگی می‌تواند منجر به «استعمار فرهنگی» شود. برخلاف تصور، دشمنان تنها به دنبال تصاحب خاک نیستند، بلکه هدف اصلی آن‌ها تغییر سبک زندگی و از بین بردن هویت پوشش ایرانی است. شهبازی با اشاره به اینکه ۹۸ درصد از فعالان این حوزه را زنان مدیریت می‌کنند، تأکید کرد: فشار اقتصادی و عدم حمایت‌های دولتی، منجر به تعدیل نیروی گسترده در این بخش شده است. در صورت تداوم این روند و در صورت رقیق شدن تحریم‌ها، ورود برندهای خارجی و فرهنگ‌های بیگانه با سرعت بالایی صورت خواهد گرفت و اگر از پیش سفیران فرهنگی و متخصصان داخلی حمایت نشود، چیزی از هویت پوشش و وجهه زن ایرانی باقی نخواهد ماند.
در ادامه، سجاد صالحی، بنیان‌گذار شبکه زیست‌بوم خلاق CEN، با بررسی کارنامه فعالیت‌های این شبکه طی سال‌های اخیر، بر لزوم انسجام‌بخشی ساختاری، ایجاد تشکل‌های مستقل صنفی در حوزه صنایع خلاق و پیگیری مطالبات قانونی این حوزه تأکید کرد.
وی با اشاره به مسیر پرفرازونشیب اکوسیستم صنایع خلاق در طول چهار تا پنج سال گذشته گفت: با وجود تمامی محدودیت‌ها، فشارها و بحران‌های پیش‌رو، اعضا و خانه‌های خلاق اجازه ندادند این مسیر متوقف شود و با تکیه بر ظرفیت‌های درونی شبکه، هم‌افزایی خود را حفظ کردند. به گفته وی، برگزاری موفقیت‌آمیز پنج دوره از این گردهمایی‌ها، منشأ بسیاری از عملیات‌های مشترک و تعاملات میان‌رشته‌ای در سراسر کشور بوده است.
صالحی همچنین به برگزاری سه رویداد تخصصی ارتقای سطح و جذب سرمایه استانی از جمله رویداد «اینجا زمستان نیست» تحت عنوان ایران خلاق، رویداد «توران» در شاهرود و سمنان و حضور فعال شبکه سرمایه‌گذاران در «رینوتکس» تبریز اشاره کرد و آن را گامی مهم در تمرکززدایی از پایتخت دانست. وی افزود: در کنار این اقدامات اجرایی، تعاملات گسترده‌ای با جامعه دانشگاهی شکل گرفت که ثمره آن تدوین درس‌نامه‌ها و فراهم‌سازی مقدمات ورود رشته‌ها و سرفصل‌های تخصصی صنایع خلاق به نظام آموزش عالی کشور بوده است.
صالحی در ادامه به نقد پراکندگی نهادهای متولی پرداخت و با اشاره به موازی‌کاری‌های گسترده میان وزارتخانه‌های فرهنگ و ارشاد اسلامی، صمت، کشور، تعاون، کار و رفاه اجتماعی، شورای عالی انقلاب فرهنگی و معاونت علمی و فناوری ریاست‌جمهوری تصریح کرد که تغییرات پیاپی مدیران و اِعمال سیاست‌های سلیقه‌ای در دستگاه‌های دولتی، مانع از شکل‌گیری یک حمایت پایدار و مانا برای این حوزه شده است.
وی راهکار بنیادین برای جلوگیری از تمرکز قدرت و صیانت از منافع کارآفرینان را تأسیس «انجمن صنفی کارفرمایی صنایع خلاق» ذیل وزارت کار عنوان کرد و اظهار داشت: ادبیات این حوزه با تلاش‌های شبانه‌روزی در وزارت کار نهادینه شده و اکنون فرایند ثبت آن با اخذ مجوزهای لازم از خانه‌ها و شرکت‌های خلاق وارد مرحله نهایی شده است تا با توجه به پراکندگی بیش از ۸۰۰ مجموعه در سطح کشور، این تشکل در قالب یک ساختار ملی فعالیت خود را آغاز کند.
این فعال زیست‌بوم خلاق همچنین با انتقاد از رویکردهای سطحی و نمایشی حاکم بر برخی سیاست‌گذاری‌ها، خاطرنشان کرد: متأسفانه تجربیات نادرست اقتصاد دیجیتال در صنایع خلاق نیز در حال تکرار است و بخش عمده‌ای از برنامه‌ها به پوسته‌ای ظاهری، کارنامه‌سازی و جابه‌جایی مقطعی منابع مالی تبدیل شده است، در حالی که نظام مسائل اصلی شامل نحوه توزیع تسهیلات و وام‌ها، نبود شفافیت مالی و قوانین بازدارنده به حاشیه رانده شده‌اند.
وی غفلت از ظرفیت‌های رسانه‌ای را چالشی جدی خواند و تأکید کرد که نبود اهرم‌های رسانه‌ای فراگیر باعث شده صدای فعالان این بخش و مطالبات واقعی آنان به گوش افکار عمومی و حاکمیت نرسد.
صالحی، اولویت‌های راهبردی شبکه را برشمرد و بر لزوم بهره‌گیری از ظرفیت‌های نسل جدید تحت عنوان «شبکه نوجوانان خلاق» برای آینده‌سازی این اکوسیستم تأکید کرد. وی در این دورهمی شبکه زیست‌بوم خلاق (CEN) با انتقاد از رویکردهای مقطعی و سلیقه‌ای نهادهای حاکمیتی در قبال صنایع خلاق، تأسیس انجمن صنفی مستقل را تنها مسیر دستیابی به پایداری و استقلالِ اکوسیستمِ کارفرمایی در این حوزه دانست.
صالحی با اشاره به ورود نهادهای متعدد دولتی به عرصه تشکل‌سازی، خاطرنشان کرد: با تغییر مسئولان در دستگاه‌های دولتی، سیاست‌ها و اولویت‌های حمایتی نیز دچار دگرگونی می‌شوند؛ رویکردی که صرفاً بر اساس سلیقه یا سیاست‌های کوتاه‌مدت بنا شده و به هیچ عنوان برای زیست‌بوم خلاق «مانا» و «پایدار» نیست. وی تأکید کرد که انجمن صنفی به دلیل برخورداری از ساختار قانونی، از استقلالِ لازم برای جلوگیری از تمرکزِ سلیقه‌ایِ قدرت برخوردار است.
این فعال حوزه زیست‌بوم خلاق در بخش دیگری از سخنان خود به فرایند پیگیری تأسیس انجمن صنفی اشاره کرد و گفت: در تعامل با وزارت کار، با فقدان ادبیاتِ تعریف‌شده برای «صنایع خلاق» و شباهتِ ناصوابِ آن با «شرکت‌های دانش‌بنیان» مواجه بودیم. با این حال، با شکل‌گیری ادبیاتِ تخصصی در این حوزه، اکنون فرایند ارزیابی گواهی‌ها در حال انجام است و تلاش داریم با مدل‌سازی دقیق، تعارض منافع با سایر انجمن‌های صنفی را رفع کرده و گام‌های نهایی را برای تأسیس و عضوگیری برداریم.
صالحی با انتقاد از ناکارآمدی مفادِ پراکنده در برنامه‌های توسعه، تصریح کرد: مطالبه جدی ما ایجاد قانونی جامع و مستقل مشابه «قانون جهش تولید دانش‌بنیان» است. وی افزود: مفاد موجود در برنامه هفتم توسعه، کفایت لازم برای رسمیت‌بخشی به صنایع خلاق و پیگیری مطالبات قانونی را ندارد. لذا از جامعه نخبگانی و نمایندگان مجلس درخواست داریم با بهره‌گیری از اسناد پژوهشیِ معتبر، تدوین یک «قانون مادر» برای صنایع خلاق را به مسئله اصلیِ مجلس تبدیل کنند.
وی در نقدِ جریان‌های موجود در اکوسیستمِ صنایع خلاق و اقتصاد دیجیتال، با اشاره به اکران مستند «لات» گفت: متأسفانه در صنایع خلاق نیز با روندی مشابهِ سایر اکوسیستم‌ها مواجهیم که جز یک «پوسته ظاهری» چیزی برای عرضه ندارد. صالحی با تصریح اینکه بسیاری از رویدادهای فعلی صرفاً «شوآف» (نمایشی) هستند، افزود: این اقدامات پس از مدتی از تب و تاب می‌افتد و خروجیِ ملموسی جز جابجایی بودجه و ایجاد رزومه برای برخی مجموعه‌ها ندارد؛ روندی که ستادهای متولی نیز در بسیاری از موارد حاضر به پذیرشِ مسئولیتِ آن نیستند.
این فعال زیست‌بوم خلاق با اشاره به سند فناوری نرم، آن را سندی بیش از حد جامع و غیرقابل اجرا خواند و گفت: این سند نه تنها گره‌گشا نبوده، بلکه در عمل به مانعی برای حرکتِ ستاد فناوری‌های نرم تبدیل شده است. وی پیشنهاد کرد که در دورهمی‌های آتی، با حضور کارشناسان پژوهشگاه مجلس، اسنادِ در دست تدوین مورد نقدِ تخصصی فعالانِ این حوزه قرار گیرد تا از تکرار تجربه‌های ناکام گذشته جلوگیری شود.
صالحی در پایان، فقدان رسانه قوی و با نفوذ را یکی از چالش‌های بنیادین صنایع خلاق برشمرد و تأکید کرد: تا زمانی که نتوانیم ادبیاتِ اختصاصیِ خود را به گوشِ بدنه حاکمیت، کاربران و نخبگان برسانیم، مطالبات ما نادیده گرفته خواهد شد؛ چرا که صنایع خلاق در حال حاضر فاقدِ تریبون و صدای واحدِ رساست.