فراخوان حمایت از تحقیقات کوانتومی در عرصه پول و بانکداری اعلام شد

به گزارش پایگاه خبری پژوهندگان عصر، معاونت علمی، فناوری و اقتصاد دانش‌بنیان ریاست جمهوری اعلام کرد که تحولات سریع در عرصه فناوری‌های کوانتومی و پیشرفت‌های هم‌زمان در زمینه رایانش و رمزنگاری کوانتومی و پساکوانتومی، افق جدیدی را برای امنیت، تاب‌آوری و توسعه زیرساخت‌های دیجیتال فراهم کرده است. نظام پولی و بانکی به عنوان یکی از زیرساخت‌های حیاتی کشور، از یک‌سو با فرصت‌های بالقوه فناوری‌های کوانتومی در حوزه‌هایی مانند بهینه‌سازی، تحلیل داده و مدیریت ریسک روبرو است و از سوی دیگر، باید خود را برای چالش‌های بلندمدت ناشی از پیشرفت رایانش کوانتومی و تأثیر آن بر سازوکارهای متداول رمزنگاری آماده کند.

در این راستا، توسعه سخت‌افزارهای رایانش کوانتومی، الگوریتم‌های کوانتومی و هیبرید کوانتومی-کلاسیکی، یادگیری ماشین کوانتومی، توسعه استانداردهای رمزنگاری پساکوانتومی، توجه به مخاطره «ذخیره امروز، رمزگشایی در آینده» (Harvest Now, Decrypt Later) و شکل‌گیری برنامه‌های مهاجرت پساکوانتومی در زیرساخت‌های حساس، ضرورت آغاز اقدامات پژوهشی، آزمایشگاهی و اجرایی در این حوزه را دوچندان کرده است.

با توجه به این موارد، بنیاد ملی علم ایران با همکاری ستاد توسعه اقتصاد دانش‌بنیان کوانتوم، لیزر و فوتونیک از اعضای هیئت‌علمی دانشگاه‌ها و مؤسسات پژوهشی دعوت می‌کند تا پیشنهادات پژوهشی و فناورانه خود را در چارچوب این فراخوان ارائه دهند. هدف از این فراخوان، توسعه ظرفیت علمی و فناورانه کشور برای استفاده بهینه از رایانش کوانتومی در مسائل مالی، افزایش آمادگی نظام بانکی در برابر تهدیدات کوانتومی، توسعه و ارزیابی رمزنگاری پساکوانتومی و فراهم‌کردن مسیر انتقال پژوهش به نمونه اولیه، پایلوت، استاندارد و محصول است.

این فراخوان در پی تفاهم‌نامه‌ای که میان معاونت علمی، فناوری و اقتصاد دانش‌بنیان ریاست جمهوری و بانک مرکزی جمهوری اسلامی ایران به‌منظور توسعه منابع انسانی، تکمیل زنجیره ارزش و کاربردی‌سازی رمزنگاری پساکوانتومی و فناوری‌های کوانتومی در موضوعات پولی و بانکی منتشر شده است، به اجرا در می‌آید. طرح‌های منتخب و مورد نیاز شبکه پولی و بانکی که با موفقیت به اتمام برسند، در آینده می‌توانند در کاربردهای واقعی مورد استفاده قرار گیرند.

بنابراین، این برنامه فرصتی است که می‌تواند برای نخستین‌بار در کشور، رمزنگاری پساکوانتومی و فناوری‌های کوانتومی را به یکی از حیاتی‌ترین کاربردهای آن‌ها در سطح ملی، یعنی حوزه‌های کاربردی در نظام پولی و بانکی، متصل کند. حوزه‌های اولویت‌دار طرح‌های پیشنهادی می‌توانند در یکی از سه محور اصلی زیر ارائه شوند:

۱- رمزنگاری پساکوانتومی و مهاجرت زیرساخت‌های بانکی – بررسی استانداردها و الگوریتم‌های موجود در حوزه رمزنگاری پساکوانتومی و انواع حملات (مانند حمله کانال جانبی و القای خطا) به آن‌ها؛ – توسعه روش‌های نوین رمزنگاری پساکوانتومی به همراه اثبات امنیت محاسباتی؛ – طراحی نقشه راه و معماری مهاجرت به رمزنگاری پساکوانتومی، بررسی چالش‌های مهاجرت در سامانه‌های موجود، تعامل‌پذیری، زنجیره تأمین و الزامات فنی و امنیتی؛ – طراحی و توسعه ابزارها، محیط‌های آزمایش، نمونه‌های اولیه و الزامات فنی مورد نیاز برای پیاده‌سازی PQC در زیرساخت‌های بانکی به همراه ارزیابی کارایی و بنچمارک.

۲- رمزنگاری و ارتباطات کوانتومی – بررسی امکان‌سنجی و کاربرد توزیع کلید کوانتومی (QKD) در ارتباطات حساس مالی و بانکی؛ – طراحی و ارزیابی معماری‌های ارتباطی کوانتومی و راهکارهای ترکیبی QKD، PQC و رمزنگاری متقارن و مقایسه فنی، امنیتی و اقتصادی QKD با راهکارهای مبتنی بر رمزنگاری پساکوانتومی؛ – مطالعه عملکرد، امنیت، هزینه و محدودیت‌های عملیاتی سامانه‌های QKD در شرایط واقعی شبکه؛ – توسعه و ارزیابی پایلوت‌ها، محیط‌های آزمایشگاهی و روش‌های مدیریت کلید در شبکه‌های کوانتومی.

۳- کاربردهای رایانش کوانتومی در حوزه مالی و بانکی – توسعه و ارزیابی الگوریتم‌های کوانتومی و هیبریدی کوانتوم-کلاسیکی برای کاربردهایی مانند بهینه‌سازی مالی، مدیریت ریسک و تخصیص دارایی؛ – بررسی ظرفیت و کاربرد رایانش کوانتومی در موضوعاتی مانند شبیه‌سازی مالی، قیمت‌گذاری، اعتبارسنجی و تحلیل سناریوهای اقتصادی؛ – پیاده‌سازی الگوریتم‌های کوانتومی و هیبریدی مرتبط با حوزه پولی و بانکی بر روی شبیه‌سازها و یا کامپیوترهای کوانتومی موجود در دنیا.

واجدین شرایط متقاضی طرح باید عضو هیئت‌علمی دانشگاه یا مؤسسات پژوهشی مورد تأیید وزارتین علوم یا بهداشت باشند. خروجی‌های مورد انتظار از طرح‌های ارسالی در حوزه فناوری‌های کوانتومی، عمدتاً در سطح تحقیقات علمی، تولید مقالات معتبر بین‌المللی و ارائه نمونه‌های آزمایشگاهی اولیه تعریف می‌شود. انتظار می‌رود این طرح‌ها در بازه سطح آمادگی فناوری (TRL) ۱ تا ۴ قرار داشته باشند.

ازآنجایی‌که فراخوان حاضر به‌منظور استفاده عملیاتی از فناوری‌های کوانتومی و رمزنگاری پساکوانتومی در حوزه پولی و بانکی است، خروجی‌ها شامل مواردی همچون گزارش علمی و کاربردی و پژوهشی، سیستم‌های سخت‌افزاری و نرم‌افزاری به همراه بنچمارک و ارزیابی عملکرد و نقشه مهاجرت نیز هست. این رویکرد با توجه به زیرساخت‌های پژوهشی موجود در کشور و اهمیت ایجاد دانش بومی و تربیت نیروی انسانی متخصص در حوزه علوم کوانتومی اتخاذ شده است.

بازه زمانی و اولویت‌ها بر اساس این فراخوان، متقاضیان می‌توانند طرح‌های پیشنهادی خود را از ۱۰ شهریور تا ۲۰ مهرماه ۱۴۰۵ در محورهای تعیین‌شده ارسال کنند. میزان حمایت مالی از طرح‌ها نیز متناسب با حوزه فناوری، نوع طرح و خروجی مورد انتظار تعیین شده است. در حوزه رمزنگاری کوانتومی و پساکوانتومی، طرح‌های پژوهشی، بنیادی و کاربردی با سقف حمایت ۱۰ میلیارد ریال مورد حمایت قرار می‌گیرند.

در حوزه رایانش کوانتومی نیز طرح‌های پژوهشی، بنیادی و کاربردی تا سقف ۳۰ میلیارد ریال مشمول حمایت خواهند شد. متقاضیان می‌توانند در بازه زمانی اعلام‌شده، طرح‌های خود را با توجه به حوزه‌های اولویت‌دار و شرایط تعیین‌شده در فراخوان ارائه کنند. در طرح‌های پژوهشی و توسعه فناوری در زمینه رمزنگاری پساکوانتومی، استفاده از سقف حمایت منوط به حضور چند عضو هیئت‌علمی با نقش مشخص و واقعی در پروژه است.

در تمامی طرح‌های فوق، درصورتی‌که در راستای طرح مورد حمایت، نیاز به تبادل بین‌المللی دانشجو باشد، هزینه رفت‌وآمد یک دانشجوی دکتری ایرانی که در راستای اجرای طرح به یک گروه بین‌المللی برای مدت حداقل ۳ ماه پذیرش گرفته باشد، حداکثر به میزان ۵ میلیارد ریال قابل حمایت است. پروژه‌هایی که در دوره حمایت اولیه عملکرد مطلوب و خروجی‌های قابل توجهی ارائه نمایند، می‌توانند در مراحل بعدی از حمایت‌های ستاد توسعه اقتصاد دانش‌بنیان کوانتوم، لیزر و فوتونیک برای اجرای پروژه‌های بزرگ‌تر، توسعه فناوری و اجرای پایلوت‌های کاربردی بهره‌مند شوند.

متقاضیان جهت ثبت‌نام می‌توانند به سامانه مدیریت پژوهش (کایپر) مراجعه و از طریق بخش متقاضیان/پژوهشگران اقدام کنند.