ضرورت بازطراحی نظام آموزشی کشور از زبان معاون علمی رئیس‌جمهور
معاون علمی رئیس جمهور با اشاره به ضرورت بازطراحی نظام آموزشی کشور گفت: تحول زمانی رخ می‌دهد که برنامه درسی، معلم، یادگیری و ارزشیابی در یک جهت تغییر...
“`html
به گزارش پایگاه خبری پژوهندگان عصر، همایش ملی «مدارس نسل چهارم» امروز، دهم شهریورماه، با حضور معاون علمی رئیس‌جمهور در سالن همایش ایران برگزار گردید. این همایش به بررسی نقش آموزش در معماری نوین حکمرانی علم و فناوری اختصاص داشت.
حسین افشین، معاون علمی رئیس‌جمهور، در این همایش به موضوع آموزش در معماری نوین حکمرانی علم و فناوری پرداخت. او با تأکید بر اهمیت آموزش و پرورش در تربیت نیروی انسانی آینده کشور، اظهار داشت: امکانات و تجهیزات آموزشی اهمیت دارند، اما نخستین عامل تعیین‌کننده، نگرش افراد، به‌ویژه معلمان، به فرآیند آموزش است. اگر بتوانیم این نگرش را تغییر دهیم، بخش مهمی از مسیر تحول آموزش و پرورش طی خواهد شد.
افشین با قدردانی از عملکرد نظام آموزش و پرورش افزود: ممکن است این نظام مانند هر مجموعه دیگری با نقص‌ها و مشکلاتی روبه‌رو باشد، اما خروجی آن را می‌توان در موفقیت دانش‌آموزان ایرانی در المپیادهای جهانی و همچنین حضور آنان در دانشگاه‌ها و ادامه مسیر علمی مشاهده کرد. به گفته این مقام مسئول، موضوع مهاجرت نخبگان نباید صرفاً به این معنا تعبیر شود که نظام آموزشی در تربیت نیروی توانمند موفق نبوده است؛ چراکه همین دانش‌آموزان در مدارس کشور آموزش می‌بینند و بعدها به مدارج بالای علمی می‌رسند. مسئله اصلی این است که برای آینده چه نوع نیروی انسانی تربیت می‌کنیم و آیا آموزش امروز می‌تواند پاسخگوی نیازهای آینده کشور باشد یا خیر.
افشین با اشاره به اهمیت آموزش و پرورش در ساخت آینده کشور گفت: آینده یک کشور نه در گذشته ساخته می‌شود و نه صرفاً با تصمیم‌های امروز شکل می‌گیرد؛ آینده نتیجه اقداماتی است که از امروز برای آن انجام می‌دهیم. وی ادامه داد: اگر قرار است ایران در آینده مسیر مناسبی را طی کند، باید از امروز تغییر مسیر و تغییر ریل را آغاز کنیم. این تغییر فقط به ساختمان مدرسه، تجهیزات و امکانات محدود نمی‌شود، بلکه بخش مهمی از آن به تغییر نگاه ما به آموزش و تربیت دانش‌آموزان مربوط است.
او این رویکرد را «تحول آموزش از مدرسه حافظه‌محور به مدرسه نوآوری‌محور» توصیف کرد و گفت: هدف این نیست که دانش‌آموز فقط مطالب را حفظ کند؛ بلکه باید محیطی ایجاد شود که در آن خلاقیت، پرسشگری، حل مسئله و توانایی خلق ارزش تقویت شود. دانش‌آموز امروز باید خالق دانش باشد، نه دریافت‌کننده اطلاعات.
معاون علمی رئیس‌جمهور با اشاره به تغییر نیازهای اقتصادی و اجتماعی در عصر فناوری و هوش مصنوعی گفت: مسئله آموزش امروز این نیست که دانش‌آموزان چقدر می‌دانند؛ بلکه این است که با آنچه می‌دانند، چه چیزی می‌توانند خلق کنند. این مقام مسئول افزود: در شرایطی که دانش‌آموز می‌تواند پاسخ بسیاری از پرسش‌های خود را در چند ثانیه از هوش مصنوعی دریافت کند، باید پرسید مدرسه چه نقشی دارد و قرار است چه توانایی‌هایی را در دانش‌آموز پرورش دهد.
به گفته او، اقتصاد امروز بیش از گذشته به نوآوری، حل مسئله، داده و فناوری وابسته است و دانش‌آموز باید بتواند یاد بگیرد، بیندیشد، خلق کند و با دیگران همکاری داشته باشد. افشین تأکید کرد: اقتصاد تغییر کرده است، نوع شایستگی موردنیاز نیز تغییر کرده و بنابراین مدرسه نمی‌تواند با همان الگوهای گذشته ادامه دهد.
معاون علمی رئیس‌جمهور با اشاره به پشتوانه فلسفی تحول نسل‌های آموزشی عنوان کرد: هر تحول آموزشی، پیش از آنکه در کلاس درس دیده شود، در نگاه ما به یادگیری آغاز می‌شود. تحول واقعی زمانی اتفاق می‌افتد که تصور ما از یادگیرنده از دریافت‌کننده اطلاعات به خالق دانش تغییر کند.
او چهار نسل اصلی آموزش را تشریح کرد و گفت: در نسل نخست، رویکرد غالب رفتارگرایی و دریافت و تکرار اطلاعات بود؛ در نسل دوم، شناخت‌گرایی، فهم، سازمان‌دهی و کاربرد دانش مورد توجه قرار گرفت؛ در نسل سوم، سازنده‌گرایی بر ساخت دانش از طریق تجربه تأکید کرد و در نسل چهارم، یادگیری شبکه‌ای و هوشمند بر تعامل و خلق دانش با کمک انسان و فناوری شکل می‌گیرد.
افشین خاطرنشان کرد: تفاوت این چهار نسل صرفاً در ابزارهای مورد استفاده در کلاس نیست. اگر همان روش انتقال یک‌طرفه دانش را با تخته هوشمند یا هوش مصنوعی اجرا کنیم، فلسفه آموزش تغییر نکرده است.
معاون علمی رئیس‌جمهور با اشاره به ویژگی‌های آموزش نسل اول بیان کرد: این نسل را نباید با معیارهای امروز محکوم کرد، بلکه باید دید برای حل چه مسئله‌ای طراحی شده بود و چرا امروز دیگر به‌تنهایی کافی نیست. به گفته او، مدرسه نسل اول برای جهانی طراحی شده بود که در آن نظم و تکرار بیش از خلاقیت و نوآوری ارزش داشت و هدف اصلی آن تربیت نیروی انسانی منظم، باسواد و تابع دستورالعمل بود.
افشین افزود: در این الگو، معلم انتقال‌دهنده دانش و کلاس معلم‌محور بود و دانش‌آموز نقش دریافت‌کننده اطلاعات را داشت. آموزش یکسان، برنامه ثابت، کتاب‌محوری، سخنرانی، حفظ کردن، رونویسی، تکرار و تمرین نیز از ویژگی‌های اصلی این مدل بودند. وی در عین حال، سواد عمومی، نظم و استانداردسازی را از نقاط قوت این نسل آموزشی دانست و گفت: محدودیت اصلی آن، توجه کمتر به خلاقیت و تفاوت‌های فردی بود.
معاون علمی رئیس‌جمهور با اشاره به نسل دوم آموزش اظهار کرد: در این مرحله، هدف از آموزش به سمت تربیت نیروی انسانی ماهر و متخصص حرکت کرد و شناخت‌گرایی و سازمان‌دهی دانش مبنای نظری آن قرار گرفت؛ در نسل دوم، معلم بیشتر نقش مربی مهارت را دارد و دانش‌آموز باید بتواند آموخته‌های خود را اجرا کند. آموزش عملی، آزمایشگاه، کارگاه، شبیه‌سازی و کارآموزی از روش‌های رایج این دوره هستند.
افشین افزود: ارزشیابی نیز در این نسل از آزمون صرفاً دانشی فاصله می‌گیرد و به سمت آزمون عملکرد، پروژه عملی و مشاهده اجرای مهارت حرکت می‌کند؛ برای مثال، به جای پرسش درباره مدار الکتریکی، از دانش‌آموز خواسته می‌شود یک مدار را طراحی و اجرا کند. او ضمن تاکید بر اینکه دانستن آغاز یادگیری است، اما توانستن نشانه تبدیل دانش به مهارت است؛ بیان کرد: پرسش مهم این است که اگر مسئله‌ای جدید در اختیار دانش‌آموز قرار دهیم که قبلاً دستورالعمل آن را ندیده است، آیا می‌تواند راه‌حل پیدا کند؟
افشین با اشاره به ویژگی‌های نسل سوم آموزش گفت: در مدرسه نسل سوم، دانش‌آموز پاسخ را دریافت نمی‌کند، بلکه آن را می‌سازد. در این مدل، مسیر رسیدن به پاسخ به اندازه خود پاسخ اهمیت پیدا می‌کند. او ادامه داد: یادگیری عمیق زمانی آغاز می‌شود که دانش‌آموز از دریافت‌کننده پاسخ به جست‌وجوگر و سازنده پاسخ تبدیل شود.
معاون علمی رئیس‌جمهور، سازنده‌گرایی، یادگیری از طریق تجربه و ساخت معنا را مبنای این نسل دانست و افزود: روش‌های پروژه‌محور، حل مسئله، پژوهش‌محور و مشارکتی در این مدل اهمیت بیشتری پیدا می‌کنند. به گفته افشین، در نسل سوم، معلم نقش تسهیل‌گر و دانش‌آموز نقش پژوهشگر را دارد و ارزشیابی نیز می‌تواند از طریق پروژه، ارائه، پرونده عملکرد، خودارزیابی و ارزیابی همسالان انجام شود.
او درباره نقش معلم در این نسل توضیح داد: معلم ناپدید و کم‌اهمیت نمی‌شود، بلکه نوع مداخله او تغییر می‌کند. معلم همه مسیر و پاسخ را از ابتدا مشخص نمی‌کند؛ بلکه مسئله و محیط یادگیری را طراحی می‌کند، سؤال ایجاد می‌کند، منابع و بازخورد می‌دهد و دانش‌آموز را در مسیر رسیدن به پاسخ هدایت می‌کند.
معاون علمی رئیس‌جمهور با اشاره به الزامات آموزش در عصر هوش مصنوعی گفت: هرچه فناوری قدرتمندتر می‌شود، نیاز به معلمی که تجربه یادگیری را طراحی کند کمتر نمی‌شود، بلکه نقش او متفاوت‌تر می‌شود. این مقام مسئول اظهار کرد: در عصر هوش مصنوعی، مزیت انسان در دانستن بیشتر نیست؛ بلکه در پرسیدن، اندیشیدن، خلق کردن و معنا بخشیدن به دانسته‌هاست.
هوش مصنوعی دسترسی به اطلاعات را آسان‌تر می‌کند، اما آموزش باید توانایی خلق ارزش از اطلاعات را پرورش دهد. به گفته او، یادگیری در نسل چهارم شخصی‌سازی‌شده، ترکیبی و مادام‌العمر است و ارتباط میان مدرسه، دانشگاه، صنعت و جامعه و همچنین یادگیری‌های بین‌رشته‌ای اهمیت بیشتری پیدا می‌کند.
افشین تأکید کرد: خروجی مدرسه نسل چهارم باید دانش‌آموزی باشد که می‌تواند دانش و ارزش جدید خلق کند. فناوری جایگزین معلم نیست، بلکه نقش او را از انتقال محتوا به طراحی تجربه یادگیری ارتقا می‌دهد.
معاون علمی رئیس‌جمهور با اشاره به روش‌های تدریس در نسل چهارم گفت: اگر دانش‌آموز طراحی می‌کند، می‌سازد، آزمایش می‌کند و مسئله واقعی را حل می‌کند، نمی‌توان یادگیری او را فقط با یک امتحان کتبی سنجید. این مقام مسئول افزود: در مدرسه نسل چهارم، دانش‌آموز برای یادگرفتن فقط گوش نمی‌دهد؛ بلکه انتخاب می‌کند، می‌پرسد، می‌سازد، می‌آزماید و اصلاح می‌کند.
افشین اصل راهنما در استفاده از فناوری آموزشی را افزایش کیفیت تجربه یادگیری دانست و گفت: فناوری باید کیفیت تجربه یادگیری را افزایش دهد، نه اینکه فقط تعداد ابزارهای موجود در کلاس را بیشتر کند. به گفته او، شخصی‌سازی یادگیری، آموزش ترکیبی، کلاس وارونه، آموزش چالش‌محور، آموزش طراحی‌محور، ساخت و تولید، خدمات اجتماعی و استفاده از دستیارهای هوش مصنوعی از جمله رویکردهایی هستند که می‌توانند محیط یادگیری را گسترش دهند و یادگیری از طریق مسئله و ساختن را تقویت کنند.
افشین با تشریح مسیر تحول نقش معلم گفت: در نسل چهارم، معلم فقط تصمیم نمی‌گیرد چه محتوایی تدریس شود؛ بلکه باید مسئله، فعالیت، منابع، تعاملات، فناوری، بازخورد و شیوه ارزشیابی را به‌گونه‌ای کنار هم قرار دهد که یک تجربه یادگیری معنادار شکل بگیرد. معلم آینده پاسخ‌ها را توزیع نمی‌کند؛ موقعیت‌هایی می‌سازد که در آن یادگیری اتفاق بیفتد.
معاون علمی رئیس‌جمهور ادامه داد: هرچه به نسل چهارم نزدیک می‌شویم، ارزش معلم بیشتر در طراحی، بازخورد، الهام‌بخشی و رهبری یادگیری دیده می‌شود. انتقال دانش یکی از نقش‌های معلم است، اما تمام نقش او نیست. وی مسیر تحول نقش معلم را از «انتقال‌دهنده دانش» در نسل اول به «مربی مهارت» در نسل دوم، «تسهیل‌گر» در نسل سوم و در نهایت «طراح تجربه و رهبر نوآوری» در نسل چهارم ترسیم کرد.
به گفته او، در این مسیر سؤال‌های اصلی آموزش نیز تغییر می‌کنند؛ از اینکه «چه چیزی باید بدانید؟» به «چگونه آن را انجام دهید؟»، سپس «چگونه خودتان مسئله را کشف و حل کنید؟» و در نهایت «چه تجربه‌ای طراحی کنم تا شما بتوانید یاد بگیرید، خلق کنید و اثر بگذارید؟»
معاون علمی رئیس‌جمهور با اشاره به نقش هنر در پرورش خلاقیت گفت: فرایند هنری رفتارهایی مانند تخیل، ایده‌پردازی، طراحی، اصلاح ایده، زیبایی‌شناسی و پذیرش شکست را تمرین می‌دهد؛ رفتارهایی که برای نوآوری ضروری هستند. هنر به دانش‌آموز نمی‌آموزد فقط آنچه هست را ببیند، بلکه به او جرأت می‌دهد آنچه می‌تواند باشد را تصور کند.
وی افزود: نوآوری از جایی آغاز می‌شود که یادگیرنده بتواند فراتر از وضع موجود، امکان‌های تازه را تصور کند. هنر نیز فقط محصول نهایی نیست، بلکه یک شیوه دیدن، تجربه کردن، ساختن و دوباره ساختن است. او با اشاره به ارتباط میان علوم، فناوری، مهندسی، ریاضیات و هنر گفت: اگر علوم به ما کمک می‌کند جهان را بفهمیم، فناوری و مهندسی کمک می‌کنند چیزی بسازیم و ریاضیات امکان تحلیل و مدل‌سازی را فراهم می‌کند، هنر می‌تواند تخیل، طراحی و فهم تجربه انسانی را وارد این فرایند کند.
افشین با اشاره به رویکرد STEAM گفت: علم می‌پرسد چه چیزی ممکن است و هنر می‌پرسد چه چیزی می‌تواند معنادار، انسانی و خلاقانه باشد.
“`