استحصال آب باران، راهکاری کمهزینه برای احیای جنگلهای زاگرس
به گزارش خبرنگار پژوهندگان عصر ،پدیده تغییرات اقلیمی در سالهای اخیر به یکی از مهمترین چالشهای حوزه کشاورزی و محیطزیست تبدیل شده است. کاهش میزان بارش، افزایش دمای هوا و بالا رفتن تبخیر و تعرق، الگوی آبوهوایی بسیاری از مناطق کشور را دگرگون کرده است. در این میان، جنگلهای زاگرس بیش از گذشته در معرض آسیب قرار گرفتهاند. این جنگلها که حدود شش میلیون هکتار وسعت دارند و در ۱۱ استان گسترده شدهاند، بزرگترین بومسازگان جنگلی طبیعی ایران به شمار میروند. بخش عمدهای از این جنگلها را درختان بلوط تشکیل میدهند؛ درختانی که در سالهای اخیر نشانههای زوال و سرخشکیدگی در تاج آنها بهوضوح دیده میشود.
اهمیت جنگلهای زاگرس تنها به پوشش گیاهی آنها محدود نمیشود. این جنگلها نقش کلیدی در حفظ خاک، کنترل فرسایش، جلوگیری از زمینلغزش و کاهش رسوب دارند. بسیاری از این عرصهها روی سازندهای حساس به فرسایش مانند مارن و شیل و در شیبهای بالای ۱۵ درصد قرار گرفتهاند. تخریب این جنگلها میتواند پیامدهایی چون کاهش عمر مفید سدها، گلآلود شدن منابع آب، شکلگیری کانونهای گردوغبار و کاهش تغذیه آبهای زیرزمینی را به دنبال داشته باشد. از سوی دیگر، کاهش محصولات فرعی مانند گیاهان دارویی و علوفه کف جنگل، معیشت ساکنان محلی را تهدید میکند. در چنین شرایطی، یافتن راهکارهایی برای کاهش روند خشکیدگی و افزایش تابآوری این جنگلها ضروری به نظر میرسد.
در همین راستا، محمد قیطوری، دانشیار بخش تحقیقات حفاظت خاک و آبخیزداری در مرکز تحقیقات و آموزش کشاورزی و منابع طبیعی استان کرمانشاه، به همراه یکی از همکاران خود، پژوهشی درباره اثر جمعآوری آب باران بر کنترل خشکیدگی و بهبود وضعیت خاک در جنگلهای استان کرمانشاه انجام دادند. آنها در این مطالعه، به بررسی کارایی سازههای هلالیشکل در ذخیره رواناب سطحی و تاثیر آن بر شاخصهای خاک و کاهش نشانههای زوال درختان بلوط پرداختند.
برای اجرای این تحقیق، منطقهای از حوزه آبخیز مرک در استان کرمانشاه که نشانههای خشکیدگی در آن مشاهده شده بود، انتخاب شد. در این عرصه، سامانههایی برای جمعآوری آب باران شامل بانکتهای هلالی احداث شد. بانکت هلالی نوعی سازه کوچک خاکی است که به شکل نیمدایره در دامنه ایجاد میشود تا آب باران و رواناب را در پشت خود نگه دارد و فرصت نفوذ آن به خاک را افزایش دهد. در کنار این محدوده، منطقهای با شرایط مشابه اما بدون احداث بانکت بهعنوان شاهد در نظر گرفته شد. دادهبرداری به مدت سه سال، از سال ۱۴۰۰ تا ۱۴۰۳، بهصورت ماهانه انجام شد و شامل اندازهگیری رطوبت خاک، اندازه خاکدانهها، میزان ماده آلی، کربن آلی و اسیدیته خاک بود.
نتایج این پژوهش نشان دادند میزان رطوبت خاک در لایه ۱۵ تا ۳۰ سانتیمتری در محل احداث بانکتها بهطور قابل توجهی بیشتر از منطقه شاهد است. در کف بانکت، رطوبت حدود ۲۰ درصد اندازهگیری شد، در حالی که این عدد در منطقه بدون بانکت حدود ۱۳ درصد بود. این اختلاف نشان میدهد که جمعآوری و نگهداری رواناب میتواند به شکل محسوسی ذخیره آب در خاک را افزایش دهد. همچنین اندازه خاکدانههای درشت و بسیار درشت در محدوده بانکتها بیشتر بود که به معنای بهبود ساختار خاک و افزایش مقاومت آن در برابر فرسایش است.
یافتهها همچنین حاکی از تفاوت معنیدار در شاخصهای خاک مانند کربن آلی و ظرفیت تبادل کاتیونی بود. ظرفیت تبادل کاتیونی شاخصی است که توان خاک برای نگهداری و تامین عناصر غذایی مورد نیاز گیاه را نشان میدهد. در محدوده بانکتها، این ظرفیت بهبود یافت و عناصر غذایی اصلی و برخی ریزمغذیها در وضعیت بهتری قرار گرفتند. همچنین بررسی شاخص فرسایشپذیری خاک نیز نشاندهنده کاهش قابل توجه خطر فرسایش در اثر اجرای این سازههاست.
بر اساس اطلاعات تکمیلی این پژوهش، اجرای بانکتهای هلالی همراه با قرق و جلوگیری از فعالیتهای تخریبی مانند چرای دام، شخم، زغالگیری و استفاده از ماشینآلات سنگین، بیشترین تاثیر را در بهبود ویژگیهای خاک و کاهش روند خشکیدگی داشت. در مقابل، اجرای بانکت بدون حفاظت کافی، تغییر چشمگیری در شاخصهای خاک و وضعیت خشکیدگی ایجاد نکرد. این موضوع نشان میدهد که مدیریت جامع و حذف عوامل تخریبکننده، در کنار استحصال آب باران، شرط اصلی موفقیت چنین طرحهایی است.
پژوهشگران تاکید کردهاند که حفظ رطوبت خاک، افزایش ماده آلی و کاهش تبخیر و تعرق، میتواند بهعنوان راهکاری کوتاهمدت، کمهزینه و موثر برای سازگاری جنگلهای زاگرس با شرایط خشکسالی مطرح باشد. آنها پیشنهاد میکنند اجرای این طرحها بهصورت پایلوت در عرصههای جنگلی تکمیل و زمینه برای توسعه گستردهتر آن فراهم شود.
شایان ذکر است این نتایج علمی در «فصلنامه مهندسی و مدیریت آبخیز» وابسته به پژوهشکده حفاظت خاک و آبخیزداری منتشر شدهاند. این نشریه تخصصی به موضوعات مرتبط با مدیریت منابع آب و خاک میپردازد.